Verslag van de bijeenkomst op 20 april 2012
Tijdens de vergadering van de themagroep hebben we ons met zeer diverse facetten van het Synopsis Purioris Theologiae-project beziggehouden, onder andere met de vraag hoe we de zes edities van de SPT een plaats moeten geven in de beoogde kritische editie. De meeste aandacht gaat naar het eigenlijke werk: de vaststelling van de vertaling. De door een native speaker aangeleverde vertaling wordt kritisch doorgenomen en waar nodig geamendeerd. Sommige Latijnse of Griekse begrippen hebben in de loop der eeuwen een technische lading gekregen, en vragen extra aandacht. Dan is het nuttig om in toelichtende noten de betekenis van zo’n begrip te verhelderen. Tenslotte is er nog wat overleg over verdere fondsenwerving.

De volgende bijeenkomst van de themagroep vindt plaats op 1 juni.

Henk van den Belt (UU)

Een ander belangrijk initiatief was het besluit om van 30 mei tot en met 1 juni 2013 in Groningen een internationaal congres te organiseren van wetenschappers die zich bezig houden met religie en film. De conferentie is tegelijk ook de jaarvergadering van de Duitstalige onderzoeksgroep ‘Film und Theologie’. De voertaal is echter Engels, omdat ook wetenschappers uit andere landen uitgenodigd worden. Het thema van het congres is ‘Silence and Religion in Film’. Kort geleden is een call for papers uitgegaan. Op de website is hij te raadplegen.

Daarnaast zijn er plannen voor een ontmoeting van theologen en religiewetenschappers met Nederlandse documentairemakers. Documentairemakers maken gebruik van de deskundigheid van deze academici, maar aan de andere kant is het goed als de wetenschappers beseffen wat er bij het maken van documentaires komt kijken.

In de loop van het jaar wordt tevens contact gelegd met de Katholieke Film Actie (kfa). Voor de themagroep is van belang dat de kfa expertise, een netwerk en fondsen heeft, terwijl de academische inbreng van de themagroep de kfa helpen om een betere visie op haar beleid te ontwikkelen. Verder zouden de websites van de kfa en Moving Visions aan elkaar gelinkt kunnen worden.

Ruard Ganzevoort laat zien welke vragenlijsten hij gebruikt in zijn filmgesprekken met studenten. Hij hanteert daarbij een stappenlijst waarin hij probeert de studenten zich bewust te maken van patronen, processen, motieven en andere dingen in de films die zij zien. Hierop worden onder andere de volgende commentaren gegeven:
-         Ook niet-mensen kunnen een personage zijn. Een voorbeeld is de camera die daardoor ook een rol kan krijgen.
-         Trailers, recensies en opschudding hebben eveneens een grote invloed op de receptie van een film.
-         Een film behoort dikwijls tot een bepaald genre. Ook dat genre reikt dingen aan waarin in de film op wordt voortgebouwd.

Birgit Meyer geeft een inleiding op basis van een boek dat zij aan het schrijven is onder de titel Your World is about to Change! Video-movies, Spirits and the Popular Imagination in Ghana. In haar onderzoek gaat zij ervan uit dat de film externe verbeelding is van interne beelden. Daarbij doet zij onder andere onderzoek naar de rol van audiovisuele media die onderdeel zijn van kerkdiensten. Dat komt in Ghana veel voor. Inspiratiebron is Vivian Sobchacks visie waarin zijn film ziet als ‘the expression of experience by experience’. Het gaat hier om een circulair proces, waarin het beeld iets met de mensen doet. Het appelleert aan hun zintuigen. Zij gaan deelnemen aan de film. Daarbij geeft de film uitdrukking aan de populaire verbeelding (popular imagination). Dat moet alleen al om commerciële redenen, omdat er anders onvoldoende belangstelling is voor de film. Sowieso zijn films zelf eveneens onderdeel van en vormen zij op hun beurt ook weer de cultural imagination. In de films wordt de gevoeligheid voor het hogere voorbereid en aangeboden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen het fysieke en het spirituele . Dat spirituele wordt alleen waarneembaar via special rituelen. Films moeten altijd goed eindigen. In Afrika zijn de belangrijkste gevaren de spirituele gevaren. Mensen bidden wel dat zij zich openen voor het goede en sluiten voor het slechte, maar het goede kan alleen getoond worden in combinatie met het slechte. Aldus Birgit Meyer.

De films die gedurende het afgelopen jaar besproken werden, zijn Black Swan (Darren Aronofski, 2010), Wit (Mike Nicols, 2001), Rabat (Victor Ponten en Jim Taihutu, 2011) en Another Year (Mike Leigh, 2010).

Ondertussen bereikt de groep ook een ander doel, omdat steeds meer wetenschappers die zich bezig houden met religie en film, elkaar en vooral ook elkaars methoden beter leren kennen.

Freek Bakker (UU)

NOSTER Themabijeenkomst ‘Religions and their Despisers’
Op 4 en 5 november jl. vond in Soesterberg de jaarlijkse conferentie van het Nederlands Genoot-schap voor Godsdienstwetenschap (NGG) plaats, mede gesponsord door de Nederlandse School voor Theologie en Religiewetenschap (NOSTER). De conferentie droeg de titel “religions and their despisers: criticism and vilivication of religions and believers.” Er waren ongeveer veertig deelnemers waaronder religiewetenschappers en theologen werkzaam aan alle grote Nederlandse universiteiten en uit onder andere de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.
De eerste hoofdlezing door S. Brent Rodríguez Plate (Hamilton College, NY) betrof de vraag naar waarneming van kritiek – wanneer wordt iets als blasfemisch opgevat? Uit de receptiegeschiedenis van een aantal inmiddels alom als blasfemisch bekend staande moderne beeldende kunstwerken, blijkt dat soms pas jaren nadat het kunstwerk voor het eerst geëxposeerd is het etiket als zodanig wordt opgeplakt. Niet zozeer belangrijk is dat het gevoel van schok in eerste instantie breed gedragen wordt, maar hoe er op een eerste veroordeling van het werk gereageerd wordt door de exposerende instelling, politiek  en/of de media. In de tweede hoofdlezing was het uitgangspunt van Sipco Vellenga (Universiteit van Amsterdam) dat conflict en kritiek, ook op religie, een natuurlijk deel zijn van een pluralistische en democratische maatschappij. Kritiek wordt pas problematisch wanneer zij resulteert in geweld, maar dat is precies waar men vreest dat dat recente kritieken op Islam – Submission, Fitna – in zullen resulteren. Vellenga bracht n de reacties van verschillende Nederlandse religieuze organisaties – Moslim en niet-Moslim – op de kritiek op Islam in kaart.
In de panelsessies vroegen Emke Bosgraaf (onafhankelijk onderzoeker) en Egbert Ribberink (Erasmus Universiteit) zich beiden af hoe anti-religiositeit en atheisme onderzocht en begrepen zouden kunnen worden. Sarah Dornhof (Europese Universiteit Viadrina, Frankfurt) liet zien hoe verschillende concepties van tekst tot verschillende reacties op Salman Rushdie’s Duivelsverzen kunnen leiden. Dawn-Marie Gibson (Universiteit van Londen) sprak over de door Amerikaanse Joden, Christenen en Soennitische Moslims veroordeelde Nation of Islam. Ton Groeneweg (Mensen met een Missie) maakte duidelijk dat een bepaalde neerbuigende houding ten opzichte van religie deel uitmaakt van het discours rondom ontwikkelingshulp. Lara Mazurski (Universitei van Amsterdam) gaf een diepte-analyse van een gecensureerd, want voor Moslims beledigend campagnespotje van de Sverigedemokraterna (Zweedse Democraten). Patrick McKearney (St. John’s College, Cambridge) gaf een visie op de ridiculisering van religie(s) door Britse cabaretiers als een weerspiegeling van een proces van het herdefiniëren van sociale grenzen. Frank Peter’s (Universiteit van Bern) lezing betrof verschillende visuele weergaven van Islam in Frankrijk als bevestiging van bepaalde machtsverhoudingen. Alexandra Stellmacher (Freie Universität Berlin), analyseerde het taalgebruik dat de 6^e eeuwse Johannes van Efeze bezigde ten opzichte van zijn helden en zijn tegenstanders. Ten slotte besprak Jetze Tauber (Universiteit Utrecht) een anonieme 17^e eeuwse tekst waarin de auteur aan de hand van ideeën van Spinoza probeerde de intellectuele uitdagingen van zijn tijd een plek te geven binnen zijn hervormd geloof.  

Gemma Kwantes (UvA)

Op dit moment bereidt de themagroep onder leiding van Elisabeth Hense, Frans Jespers en Peter Nissen haar volgende expert meeting voor: ‘Present day spiritualities in confessional, popular, professional and aesthetic contexts: contrasts or overlap?’ De meeting vindt plaats op de campus van de Radboud Universiteit Nijmegen op 23 – 24 juni 2011 en is uitverkocht.

Elisabeth Hense (RU)

Voortgangsverslag NOSTER 2010
De themagroep is in 2010 bezig geweest met de voorbereiding van een nieuw expert meeting in 2011 met als titel: Present day spiritualities in confessional, popular, professional and aesthetic contexts: contrasts or overlap?

Namenlijst:
Caspers, Charles
Goud, Johan
Hense, Elisabeth
Jespers, Frans
Knibbe, Kim (vanaf 2011)
Maas, Frans
Nissen, Peter
Van de Velde, Paul

Er is gewerkt aan de volgende publicatie die begin dit jaar is uitgegeven: Elisabeth Hense & Frans Maas (ed.), Towards a Theory of Spirituality, Leuven: Peeters 2011.

Op initiatief van de Protestantse Theologische Universiteit – en in samenwerking met o.a. Stellenbosch – werd in november 2011 te Utrecht een internationale conferentie gehouden onder het thema ‘Protestant Church Polity in Changing Contexts’. De conferentie, onder leiding van prof. Leo J. Koffeman, beoogde de uitwisseling van ervaringen en visies met betrekking tot de contextualisering van het protestants kerkrecht, en daarmee de inhoudelijke en methodologische versterking van deze theologische discipline.
Er waren ruim 60 deelnemers, uit meer dan 15 landen. Een NOSTER-studiedag voor een breder publiek, gehouden in Dordrecht (thema: ‘De Dordtse kerkorde als exportartikel?’), maakte deel uit van het programma. De beste wetenschappelijke bijdragen verschijnen eind 2012 bij VandenHoeck & Ruprecht (Göttingen) in de Refo500-serie.

Leo Koffeman (PThU)

Prof.  Zangenberg vroeg ook mij om een lezing te geven en ik heb toen een paper gepresenteerd over de bema, het platform waarop de voorlezer staat, diegene die leest uit de Torah. Ik vertrok vanuit  het perspectief van de bema die we vorig jaar zelf hadden opgegraven in de synagoge van Horvat Kur, en vergeleek die met andere die doorheen de jaren in de Galilea-streek zijn gevonden. Ik heb geprobeerd een beeld te schetsen van de positie van de bema in het gebouw en heb een mogelijke reconstructie gegeven.

Bezig zijn met het archeologisch materiaal en de literatuur er rond was uitermate boeiend; je had echt het idee dat je je theoretische kennis nu eens in praktijk kon omzetten. Bovendien gaf het symposium mij ook de kans om in contact te komen met enkele grote namen uit de Israëlische archeologie zoals Eric Meyers, Uzi Leibner en Zeev Weiss. Het waren 2 dagen vol nieuwe inzichten doordat mensen uit verschillende disciplines samenkwamen om hun ervaringen met anderen te delen en ik heb bijzonder veel geleerd van hun standpunten. Het presenteren van de resultaten van wat je zelf opgegraven hebt aan anderen zorgde ervoor dat je je nog meer betrokken voelde bij het project, en bovendien kreeg je het gevoel dat je echt deel uitmaakt van het onderzoek, dat wat jij bijdraagt betekenis heeft. Ik heb kortom bijzonder genoten van de ervaring, het netwerken en al de kennis die ik heb opgedaan uit de andere lezingen!

Dank daarom aan NOSTER voor alle steun!

Tine Rassalle, MA (Leiden)